Haber: Cahit AKMAN
Zonguldak (S.Rota Haber)- 14 Temmuz 1942 Türk ulusumuzun ve deniz kuvvetlerimizin yas gününden biriydi. Atamızın isimlerini verdiği Deniz Kuvvetlerimizde Ay sınıfı denizaltılarımızdan Yıldıray, Saldıray, Batıray ile Taşkızak tersanemizde yaptığımız ilk yerli denizaltımız olmakla övündüğümüz Atılay denizaltımız 75 yıl önce Çanakkale’nin Morto koyunda manyetik hatları kontrol ederken 1.dünya savaşından kalan bir mayına çarpması sonucu battı ve 39 denizcimiz şehit oldu. Ulusumuzu yasa boğan acı olayın 75.yıldönümünde şehit denizcilerimizi saygı ve gözyaşıyla andık.
Cumhuriyetin kurulmasının ardından kalkınma sürecine giren genç Türkiye,atamızın emriyle egemenlik sahalarımız denizlerde de güçlü bir armada oluşturma gayretindeydi. Atamızın isim babalığını yaptığı Saldıray, Batıray ve Yıldıray Almanya’dan alındıktan sonra Atılay denizaltımız da Türk işçi ve mühendislerince Taşkızak tersanemizde yapımına karar verildi. 1210 tonluk 80 metre boyunda ve 52 mürettebat kapasiteli olarak kızağa konulan Atılay’a 14 Ağustos 1937’de Başbakan İsmet İnönü ve bakanlarında katıldığı görkemli bir törenle ilk kaynak atıldı. 21 ay gibi bir sürede yapımı tamamlanan Atılay denizaltımız 19 Mayıs 1939’da yine görkemli bir törenle denize indirildi. Çeşitli testler, suüstü ve sualtı dalışlardan başarıyla çıkan Atılay Deniz kuvvetlerimizde hizmete girdi.
Çanakkale boğazı ve çevresindeki manyetik güvenlik hatlarını kontrol etmek görevini alan Atılay denizaltımız Deniz Binbaşı Sadi Gürcan Komutasında 6 subay, 17 astsubay ve 17 erden oluşan mürettebatıyla Gölcük Deniz Üssü’nden ayrılarak sabah saat 07.30’da Çanakkale’de demirledi. 14 Temmuz sabahı görev brifinginden sonra günü saat 14.30’da seyire çıktı. Nara Burnu’nda Komutan Gürcan tarafından görevlendirilen makinist er Ahmet Bağdatlı botla denizaltından çıkarılarak erzak almak için gönderildi. Ne varki Atılay denizaltımız botla karaya gönderilen makinist er Bağdatlı’yı beklemeden Morto koyuna dümen kırmıştı. Bağdatlı, saatler sonra Atılay’ın batmasıyla kazadan kurtulacak tek denizci olacağını bilemezdi.! Atılay, Morto koyuna seyrederken Emniyet romörkörü Kartal bir süre takip etti. Hava koşulları kötüleşince Çanakklale Deniz Komutanlığı’na geri döndü. Bu sırada Atılay denizaltımız Morto koyunda dalışa geçer. Çanakkale Deniz Komutanlığında denizaltımızın dönüşü merakla beklenir. Saatler ilerledikçe umutu bekleyiş, endişeye dönüşür. Morto koyuna dalan Atılay’ın bir daha dönmeyişi üzerine Çanakkale Deniz Komutanı ile ihbar istasyonu komutanı Kartal romörkörü,3 ve 5 no.lu motorlarla arama seyrine geçerler. Saat 20.30’da Atılay’ın battı şamandırası bulununca .İhbar istasyonu komutanı Fatih Karayel 80 metre derinlikteki denizaltının battı şamandırasındaki telefonla irtibat kurmaya çalışır. Ancak Atılay’dan hiçbir ses alamayınca gözleri yaş dolar.Atılay'ın geri dönmeyişiyle yüreklere düşen ateş, denizaltının "Battı"şamandırasının bulunduğu haberinin duyulmasıyla yangına dönüşür. Gemi komutanıyla birlikte 6 subay, 17 astsubay,16 er olmak üzere 39 denizcimizin şehit olması ulusumuzu yasa boğdu.
Denizcilik tarihimize,”Atılay Faciası”olarak gecen kazada tek kurtulan kumanya almaya giderken denizaltıya yetişemeyen ve 2000 yılında vefat eden Amasralı makinist er Ahmet Bağdatlı oldu. O yılların ünlü ses sanatçısı Hamiyet Yüceses ile evli olan Elektrik Astsubay Gedikli Başçavus Fethi Yüceses de şehit denizcilerimizdendi. Ses sanatcısı Hamiyet Yüceses, eşinin şahsında şehit denizcilerimize ağıt yakarak ”Gitti de gelmeyiverdi” şarkısını yıllarca gözyaşı dökerek seslendirdi.
Yıllar sonra bir tatbikattan dönen Dumlupınar Denizaltımız Çanakkale’nin Nara burnu açıklarında İsveç bandııralı Nabolland şilebinin çarpması sonuıcu batmış ve 81 denizcimiz şehit olmuştu. Gölcük Donanma Komutanlığı’nda 9 Mart 1967’de Atılay ve Dumlupınar şehitlerimiz anısına anıt yapılmıştı. Anıtın bir sütunu Atılay, diğeri ise Dumlupınar şehitlerini temsil ediyor.
Atılay denizaltımızın batışından tam 50 yıl sonra 1992 yılında kaza bölgesine yapılan inceleme dalışlarında geminin 1.dünya savaşından kalma antenli bir mayına çarptığı saptanır. Denizaltının sancak gabyasında makine dairesi hizasında 180 cm yüksekliğinde 40 cm eninde bir yara aldığı saptanırken mayının bağlı olduğu ağırlık da bulundu.
